Blogs

Community blog posts and curated cultural narratives.

Obu Ishe-Katabaazi yaahabura Omutabani kumutooreza

Ishe-Katabaazi ku yaatandika kunyeeta, abantu baaguma nibamugira ngu ebishi mwana we ku origira ekishuba nk'ekya sho omanye omwanyu ku erihwaho. Na Ishe-Katabaazi yaateekateeka aha mutima gwe ati, "Ogu mwana orikwingana ati akaba ata otabeiha batsigazi bagyenzi be."

Zikaba ziri nka shaaha munaana ishe amweta ati, "Katabaazi." Onu ati, "Eee!" "Orugyeyo nkutume." Omutabani aija, ishe amugira ati, "Mwana wangye, ninye buzimazima nkuzaara, kwonka eki ndikukushaba n'eki, kiri kimwe kyonka. Ninyenda onshushe omutima."

Kandi nyowe ekyantungire n'ekishuba, ninyenda oyegye okubeiha abantu bagume bakweta Mahwehwe, nari Ruteza enkuba ekijamba. Ago nigo maziina gangye agantungire, kandi agamanyise omu Bagabe n'abinginya b'eihanga eri. Ohate ogume obeihe ekishuba kiryakutunga.

Omutabani abandaituka aho aiha cicumu omu karugu ebyo agira naashohora ahika omu kibuga ahagati acura ati "Ai bambe! Taata, taata, nimunkize!"

Oruganda rw'Abasingo: Kigahe na Kasingo

Kigahe n'omurumuna Kasingo bakagyenda kumwe baaza kunyaga ente omu kyanga kya hareho. Ku baahikireyo, Kigahe niwe yaabandize aha rugo yaigura emihingo, Kasingo nikwo kutaahamu akashohoza ente, batyo bakaitaho enkoni bakaifunya.

Baitu batakazitwaire, hakabanza kubaho okurwana kw'amaani, obwo bakama b'ente barikwenda kuzibanagisa, baitu Kigahe na Kasingo baabakiza amaani ente nikwo kuzinyaga bakazitwara. Omuri ezo nte ezi baanyagire hakaijamu ente nungi Ngoobe.

Ku baahikire omu ka baimukwamu empaka n'okuteetegyerezana, barikurwanira egyo nte Ngoobe baaremwa kwikirizana oraagitware. Kigahe agumize ati niinye naigura emihingo mbwenu niinye ndikugitwara; Kasingo ati niinye naazishohoza biri niinye ndikugitwara.

Abantu bakuru n'obu baabitaahiremu kubaramura, ebintu bikangira kimwe baahendera barwaine n'okwitana baitana barikuzira egyo nte Ngoobe. Abaabaire nibabaramura bakahendera barikugira ngu eka ya Kigahe etware egyo nte Ngoobe, kandi eka eya Kasingo etware enyena yaayo eyaabaire eine omurara.

Okuruga obwo n'okuhitsya hati, Abagahe batwara ente Ngoobe nk'omuziro gwabo, reero nabo Abasingo baaguma nibazira ente y'omurara. N'okuhitsya hati, Abasingo bakagumizamu nibatwara Abagahe nka beene-waabo.

Okuhereza Emizimu in Nkore

MAKING OFFERINGS TO THE SPIRITS

The making of offerings to these spirits was called okuhereza emizimu, that is, "to give to the spirits of the ancestors." As a religious rite, this form of worship had a much greater following than Emandwa cults because nearly every family in the land participated in it.

For the Bahinda of Nkore and for the Bashambo of Igara, it is said that they participated in the ceremony mainly through offerings made to the spirits of their ancestors. For the royal family of Nkore, members of the Bayangwe clan conducted all ceremonies, and members of the Bateizi clan performed the same role for the rulers of Igara.

In both cases, rulers and senior members of the royal families were present but took no physical part in incantations and sacrifices, and did not eat meat from the sacrificed animal.

Offerings to ancestor spirits of the Bagabe were made in Kagondo, the shrine of the Bahinda. At intervals of six to twelve months, a fire was lit in the shrine, and a Muyangwe brought a cow for sacrifice. The cow had to be of uniform color, usually pure white, and physically sound.

The leading Muyangwe called the spirits by name and invited them to receive the cow. If the cow did not urinate, it was presumed the spirits had refused it, and another cow would be brought. Once accepted, it was slaughtered and portions from every limb were thrown as offerings for Kazoba, one of the prominent Bachwezi in Nkore traditions.

As names of the Bagabe ancestors were recited one by one, protection was requested on behalf of the royal family. The rest of the meat was roasted (never boiled) and eaten on site by approved clans. Members of the royal family did not eat it, and none of the meat was taken away. Afterward, beer drinking and palace festivities continued for several days.

Ebyokurya by'okuhumba

Ebyokurya ebi baabaire bahumba omu ishwa bikaba biri eby'emiringo eshatu. Eby'okubanza bikaba bihumbwa ahabw'obutagira byokurya birikumara gye. Bakaba baza omu ishwa bahumbayo ebiraabatambire enjara, haza bareeteraho n'ab'omuka nabo bavuga enjara.

Ebi nibyo baabaire bahumbayo: Enyonza, Obukanja, Entagyengyera, Rwakyoya, Enshaija, Obukomankazi, Empengyere-z'abariisa, Amashengonzya, Obugasha, Entuntunu, n'ebindi.

Ebyokurya by'omuringo ogwa kashatu n'eby'ekikamba ekirikwetwa Ekihama. Ekihama kikaba kikira kushangwa omu bibira by'omuri Igara hamwe n'eby'ahansi z'enshozi za Buhweju. Emikono yaakyo eri nk'enshuri kandi ahansi kiineho ebitakuri birikushushana n'endagu nari eby'ebitekyere.

Okuhumba n'okutimba bikagarukira omu busingye bwa Rubambansi 2nd Lt. Edward Suraimani Kahaya II (M.B.E), Omugabe wa Nkore owa 28. Obwo nibwo Abanyankore batandika kuhinga n'okurya ebyokurya bingi ebi Abangyereza baatureeteire nk'omuceeri, obuhunga, ebicoori, muhogo, emigaati, emonde n'ebindi.

Abangyereza baatureeteire n'eby'ebijuma nk'emicungwa, endumu, enanansi, ovakedo, enyaanya, obutunguru, emiyembe, n'ebindi.

Abantu bakuru b'omu butegyeki bw'Abagabe

1. Maasha: Maasha ga Murinda akaba ariho omu biro by'Omugabe Nkuba-ya-Rurama, atwire Masha, ari omutegyeki kandi Omugabe Nkuba-ya-Rurama yaamwita.

Katuku: Katuku-ka-Rubango akaba ariho omu biro by'omugabe w'okubanza Ruhinda; nuwe yaamwemekyeire Rukoma kandi nuho yaamuheereire n'engoma ye Bagyendanwa.

2. Rubombo: Akaba ari Omukimbiri. Akaba ariho omu biro by'omugabe Mirindi, Ntare IV Nyakikooto, n'omu biro by'Omugabe Macwa. Rubombo nuwe yaayakiire Omwigarire Nkazi, muhara wa Kahaya-ka-Mpororo, kandi akafa omu biro by'Omugabe Macwa.

Rushuma: Rushuma-Runkunku owaabo ekaba eri Karagwe. Akaba ariho omu busingye bw'Omugabe Ntare IV Nyakikooto, owaabaire akundana na Rucu-rwa-Bugoro.

3. Rucu: Ogu akaba naamanywa nka Rucu-rwa-Bugoro. Akaba ariho omu biro bya Ntare IV. Rushuma na Rucu bakaba bari abashuma runkunku kandi nibo baibire ente Rutanyuubwa-bigomba ya Kabundami omukama wa Buhweju.

Ntsinga: Ntsinga emanzi Omugahe w'Omuyanzi akaba ariho omu biro by'Omugabe Ntare IV owaabaire atwire Kagarama; akeera atwire Buraga omuri Bukanga.